Klasztor Filipinów na Świętej Górze w Głogówku to jeden z najbardziej intrygujących zespołów sakralnych w Wielkopolsce, a jego barokowa bazylika przypomina wenecką Santa Maria della Salute. Choć większość kojarzy to miejsce z Gostyniem, kompleks faktycznie znajduje się na terenie niewielkiej osady Głogówko, około półtora kilometra na wschód od centrum miasta. Wzgórze morenowe, na którym wznosi się świątynia, od wieków nazywane jest Świętą Górą i stanowi cel pielgrzymek do cudownego obrazu Matki Bożej Świętogórskiej.

Wenecka architektura w sercu Wielkopolski

Historia obecnej bazyliki sięga 1675 roku, kiedy Adam Konarzewski postanowił wznieść monumentalną świątynię jako wotum dziękczynne za cudowne uzdrowienie w dzieciństwie. Jego matka uchodziła za bezpłodną, a on sam jako dziecko cierpiał na ciężką chorobę – oba te wydarzenia rodzina przypisywała wstawiennictwu Matki Bożej.

Śmierć fundatora w 1676 roku mogła zakończyć to przedsięwzięcie, ale wdowa Zofia z Opalińskich Konarzewska nie tylko kontynuowała budowę, ale nadała jej zupełnie nowy wymiar. Podczas podróży do Włoch ujrzała bazylikę Santa Maria della Salute w Wenecji i postanowiła stworzyć jej replikę pod Gostyniem. Sprowadziła projekt słynnego weneckiego architekta Baltazara Longheny, tego samego który zaprojektował pierwowzór nad Canal Grande.

Budowa według nowych planów rozpoczęła się w 1677 roku pod kierunkiem włoskich architektów z rodziny Catenazzich – Jana i Jerzego, a później ich następców. Świątynia została konsekrowana w 1698 roku, choć prace wykończeniowe trwały jeszcze dekady. Imponującą kopułę wzniesiono dopiero w pierwszych latach XVIII wieku według projektu Pompeo Ferrariego. Cały kompleks powstawał ponad sto lat, a mimo udziału różnych architektów zachował niezwykłą spójność stylistyczną.

Co zobaczyć w bazylice – architektura i wnętrza

Bazylika zbudowana jest na planie centralnym z ośmioboczną nawą główną, do której przylega prostokątne prezbiterium i sześć kaplic bocznych. Nad całością dominuje kopuła o średnicy 17 metrów i wysokości 50 metrów – największa w Polsce. Zwieńczona jest dziesięciometrową latarnią z kulą i krzyżem. To właśnie ta kopuła, widoczna z daleka, nadaje całemu założeniu niepowtarzalny charakter.

Wnętrze robi wrażenie przede wszystkim freskami Jerzego Wilhelma Neunhertza z 1746 roku, pokrywającymi kopułę. Przedstawiają sceny z życia świętego Filipa Neri, założyciela Kongregacji Oratorium. Nawa główna otoczona jest obejściem ze sklepieniami krzyżowymi, a kaplice nakryte kolebkami tworzą harmonijną całość.

W prezbiterium stoi ołtarz główny z lat 1723-1726, dzieło Ignacego Provisore i Jana Siegwitza z Wrocławia. To właśnie tutaj znajduje się największy skarb Świętej Góry – cudowny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, zwany Świętogórską Różą Duchowną. Namalowany w 1540 roku przez anonimowego wielkopolskiego malarza, szybkozyskał sławę cudownego i od wieków przyciąga pielgrzymów.

Przy cudownym obrazie znajduje się złota róża papieska podarowana przez Benedykta XVI w 2012 roku na 500-lecie sanktuarium. To wyjątkowe wyróżnienie – wcześniej taką różę otrzymały tylko dwa polskie sanktuaria: Jasna Góra i Kalwaria Zebrzydowska.

Na chórze muzycznym warto zwrócić uwagę na organy z lat 1766-1768. Z lewej strony prezbiterium stoi niezwykła ambona z 1756 roku, wsparta na postaci Murzyna – charakterystyczny element barokowej ikonografii. W podziemiach świątyni spoczywają trumny fundatorów oraz zmarłych członków Kongregacji, w tym sługi bożego księdza Wawrzyńca Kuśniaka.

Zespół klasztorny i wirydarz

Obok bazyliki rozciąga się kompleks zabudowań klasztornych, powstały w latach 1732-1748, również według projektu Pompeo Ferrariego. Wykończenie budynków zajęło kolejne 32 lata, a ich obecny wygląd odpowiada stanowi z 1780 roku.

Centrum założenia stanowi budynek klasztoru otaczający z czterech stron wirydarz – dziedziniec z studnią pośrodku. Późnobarokowa forma łączy się z kościołem piętrowym łącznikiem. Fasadę frontową z wieżą zegarową nakrytą hełmem z latarnią poprzedza dziedziniec, na który prowadzi brama w murze obiegającym całe założenie.

Klasztor do dziś pełni swoją funkcję – mieszkają tu księża filipini z Kongregacji Oratorium świętego Filipa Neri. Organizowane są tu rekolekcje dla różnych grup zawodowych, a przy bazylice działa Stowarzyszenie Miłośników Muzyki Świętogórskiej.

Historia miejsca – od średniowiecznej kaplicy do pomnika historii

Święta Góra była miejscem kultu religijnego już w średniowieczu, być może za sprawą benedyktynów z pobliskiego Lubinia. W XV wieku stanęła tu drewniana kaplica z rzeźbami Piety i Krucyfiksu. Szczególnie głośne było uzdrowienie z paraliżu niejakiego Krzyżanowskiego w 1495 roku, co sprawiło, że biskup poznański Jan Lubrański w 1512 roku zezwolił na dalsze szerzenie kultu maryjnego i budowę kościoła.

Pierwszy murowany kościół wzniesiono w 1513 roku. W 1540 roku powstał wspomniany obraz Matki Bożej, który szybko stał się celem pielgrzymek. W 1668 roku Adam Konarzewski sprowadził na Świętą Górę filipinów, w których posiadaniu miejsce to pozostaje do dziś.

Nad lewym bocznym wejściem do bazyliki wmurowana jest kula armatnia – pamiątka bitwy stoczonej w 1761 roku pod Gostyniem przez Rosjan i Prusaków podczas wojny siedmioletniej. Kościół i klasztor cudem przetrwały bez zniszczeń.

Święta Góra ma też ciekawą kartę z epoki napoleońskiej. W 1806 roku przebywał tu Hieronim Bonaparte, brat Napoleona. Według niektórych źródeł istniały plany porwania samego Napoleona podczas jego pobytu w Poznaniu i podstawienia w jego miejsce księdza Stefana Błażewskiego z klasztoru filipinów jako sobowtóra. Tę intrygującą hipotezę rozwinął Waldemar Łysiak w powieści „Szachista”.

Trudne czasy przyszły podczas kulturkampfu – w 1876 roku zgromadzenie filipinów zostało rozwiązane, a klasztor przejęła diecezja. Zakonnicy mogli wrócić na Świętą Górę dopiero w 1919 roku po odzyskaniu niepodległości.

Filipini – kim są zakonnicy ze Świętej Góry

Kongregacja Oratorium świętego Filipa Neri ma dwie charakterystyczne cechy odróżniające ją od innych zakonów. Zakonnicy nie składają ślubów ani przyrzeczeń, a każdy dom zakonny jest autonomiczny. Ich strojem jest zwykła sutanna duchowieństwa diecezjalnego z terenu, na którym znajduje się klasztor.

Filipini pojawili się w Polsce w drugiej połowie XVII wieku – najpierw w Gostyniu, potem w Poznaniu, Studziannie i Zdzieżu. Wszystkie polskie klasztory filipińskie zostały zamknięte w okresie zaborów, a zakonnicy wrócili do swoich domów dopiero po I wojnie światowej.

Dla kogo to miejsce i jak je zwiedzać

Bazylika na Świętej Górze to przede wszystkim żywe sanktuarium, więc zwiedzanie warto połączyć z uczestnictwem we mszy świętej lub po prostu chwilą zadumy. Miejsce przyciąga zarówno pielgrzymów, jak i miłośników architektury barokowej – wenecki pierwowzór w polskim krajobrazie to naprawdę rzadkość.

Rodziny z dziećmi docenią spacer po terenie kompleksu i możliwość zobaczenia wirydarza z charakterystyczną studnią. Miłośnicy historii znajdą tu ślady pięciu stuleci kultu maryjnego, a także ciekawe epizody z wojen i politycznych intryg. Fotografowie zachwycą się kopułą i panoramą rozciągającą się ze Świętej Góry na okoliczne pola i sady.

Na zwiedzanie bazyliki i kompleksu klasztornego warto przeznaczyć około godziny, choć osoby zainteresowane szczegółami mogą spędzić tu znacznie więcej czasu. Warto zajrzeć też do podziemi, gdzie spoczywają fundatorzy świątyni.

Informacje praktyczne – dojazd, godziny otwarcia

Lokalizacja: Święta Góra – Głogówko 1, 63-800 Gostyń. Kompleks znajduje się około 1,5 km na wschód od centrum Gostynia, na terenie osady Głogówko w gminie Piaski.

Dojazd: Gostyń leży około 60 km na południe od Poznania, przy drodze łączącej Leszno z Jarocinem. Z centrum Gostynia do Świętej Góry można dojść pieszo (około 20-30 minut) lub dojechać samochodem. Kompleks otoczony jest polami i sadami, a drogi prowadzące do sanktuarium są te same co wieki temu, co nadaje miejscu szczególny klimat.

Godziny zwiedzania: Bazylika jest otwarta codziennie, najlepiej odwiedzić ją poza godzinami mszy świętych. Dokładne godziny nabożeństw można sprawdzić na stronie filipini.gostyn.pl lub pod numerem telefonu +48 65 572 00 14.

Wstęp: Wstęp do bazyliki jest bezpłatny. Można złożyć ofiarę na utrzymanie sanktuarium.

Papież Paweł VI w 1970 roku nadał kościołowi rangę bazyliki mniejszej i ustanowił Święto Matki Bożej Świętogórskiej, przypadające na 25 czerwca. W 2008 roku zespół klasztorny na Świętej Górze został wpisany na listę pomników historii, co potwierdza jego wyjątkową wartość dla polskiego dziedzictwa kulturowego.