Koźmin Wielkopolski ma coś, czym może się pochwalić niemal każde wielkopolskie miasteczko – zabytkowy wiatrak. Ale ten jest wyjątkowy. Po niedawnym remoncie okazało się, że drewniana konstrukcja ma ponad 250 lat, czyli jest o sto lat starsza niż przez dziesięciolecia sądzono. To jeden z zaledwie 75 zachowanych koźlaków w całym regionie i przykład tego, jak małe gminy potrafią walczyć o swoje dziedzictwo.

Historia tego wiatraka mogła potoczyć się zupełnie inaczej. W 2003 roku znalazł się kupiec z Kalisza, który chciał rozebrać budowlę i przenieść ją gdzie indziej. Gdyby nie interwencja lokalnych pasjonatów z Towarzystwa Miłośników Koźmina Wielkopolskiego, wiatrak pewnie dziś stałby w zupełnie innym miejscu albo w ogóle by go nie było.

Wiatrak starszy niż myślano

Przez lata za datę powstania wiatraka przyjmowano 1868 rok. Tak głosiła data wyryta na jednej z desek wraz z nazwiskiem Jana Styburskiego, ówczesnego właściciela. Wszystko zmieniło się podczas remontu zakończonego na początku 2025 roku.

Gmina zleciła badania dendrochronologiczne – analizę słojów drewna, która pozwala ustalić, kiedy ścięto drzewo użyte do budowy. Wynik zaskoczył nawet ekspertów. Drewno, z którego wykonano kozioł – czyli podstawową konstrukcję nośną – pochodziło z 1767 roku. To oznacza, że wiatrak powstał ponad sto lat wcześniej, niż dotychczas sądzono, a data z 1868 roku prawdopodobnie odnosi się do jakiejś przebudowy czy remontu.

Badania dendrochronologiczne dowiodły, że wiatrak w Koźminie Wielkopolskim pochodzi z XVIII wieku, co czyni go jednym z najstarszych zachowanych koźlaków w Wielkopolsce.

Czym jest koźlak i jak działa

Koźlak to najstarszy typ wiatraka, jaki pojawił się w Europie. Nazwa wzięła się od konstrukcji przypominającej kozła – drewnianej podstawy, na której wspiera się cała budowla. W przeciwieństwie do późniejszych holenderskich wiatraków z murowaną podstawą, tutaj cała konstrukcja mogła się obracać wokół pionowego słupa.

Koźmiński wiatrak ma trzy kondygnacje. Dolna to stabilizująca konstrukcja kozła, środkowa mieściła kamienie młyńskie do mielenia zboża, a górna służyła do obsługi mechanizmu. Z zewnątrz całość pokrywa gont łupany – tradycyjne drewniane pokrycie dachowe, które podczas ostatniego remontu wymieniono na nowe.

Do obracania wiatraka w kierunku wiatru służył drewniany drąg o długości 8-9 metrów, zwany łogonem lub dyszlem. Wymagało to sporej siły – czasem zaprzęgano do tego konia, czasem pracowało kilku mężczyzn. Dziś trudno sobie wyobrazić taką fizyczną pracę, ale w XVIII i XIX wieku to był normalny widok na wielkopolskiej wsi.

Remont za pół miliona złotych

Prace konserwatorskie trwały od lipca 2024 do stycznia 2025 roku i kosztowały około 500 tysięcy złotych. Gmina pozyskała dofinansowanie z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków, co przy budżecie małej gminy było kluczowe.

Zakres prac był spory. Oczyszczono kozioł i wszystkie drewniane elementy konstrukcji. Wymieniono całe pokrycie dachowe na gont łupany – materiał tradycyjny, ale kosztowny i wymagający fachowców. Odnowiono ściany zewnętrzne i schody. Zamontowano instalację odgromową, bo drewniana konstrukcja na otwartym terenie to świetny cel dla piorunów.

Wszystko odbywało się pod nadzorem konserwatora zabytków, co przy obiekcie wpisanym do rejestru zabytków województwa wielkopolskiego jest wymogiem. Nie można było działać na skróty – każdy element musiał być wykonany zgodnie z wytycznymi konserwatorskimi.

Wiatrak w Koźminie Wielkopolskim to jeden z nielicznych ocalałych przykładów tradycyjnej drewnianej architektury przemysłowej. W całej Wielkopolsce zachowało się tylko 75 takich obiektów.

Dla kogo to miejsce

Wiatrak po remoncie prezentuje się świetnie i władze gminy planują udostępnić go zwiedzającym. To dobra wiadomość dla miłośników architektury drewnianej, historii techniki i po prostu ciekawskich, którzy chcą zobaczyć, jak wyglądało młynarstwo przed erą elektryczności.

Dla rodzin z dziećmi to okazja, żeby pokazać młodemu pokoleniu, że mąka nie zawsze pochodziła z supermarketu. Wejście do wnętrza wiatraka, zobaczenie drewnianych mechanizmów i zrozumienie, ile wysiłku wymagało zmielenie ziarna – to lekcja historii bardziej przekonująca niż podręcznik.

Warto połączyć wizytę z przechadzką po Koźminie Wielkopolskim. To niewielkie miasteczko, ale ma swój urok. Gmina w ostatnich latach odnowiła kilka zabytków – Muzeum Ziemi Koźmińskiej, dawną willę starosty, boczny ołtarz w kościele farnym. Widać, że lokalne władze dbają o dziedzictwo, co przy ograniczonych środkach małej gminy zasługuje na uznanie.

Jak dojechać i ile czasu poświęcić

Wiatrak stoi przy ulicy Wiatracznej w Koźminie Wielkopolskim. Z Kalisza to niecałe 20 kilometrów, z Krotoszyna około 15. Dojazd samochodem nie sprawia problemów – miasteczko leży przy drodze wojewódzkiej nr 444.

Jeśli chodzi o czas wizyty, samo obejrzenie wiatraka z zewnątrz to kwestia 15-20 minut. Jeśli będzie dostępne zwiedzanie wnętrza (warto sprawdzić aktualne informacje w Urzędzie Miejskim w Koźminie Wielkopolskim), można doliczyć kolejne pół godziny.

Informacje praktyczne

Na chwilę obecną trwają przygotowania do udostępnienia wiatraka dla zwiedzających po zakończonym remoncie. Szczegółowe informacje o godzinach otwarcia i cenach biletów najlepiej sprawdzić bezpośrednio w Urzędzie Miejskim i Gminnym w Koźminie Wielkopolskim lub na stronie internetowej gminy.

Lokalizacja: ul. Wiatraczna, Koźmin Wielkopolski

Dojazd: Z Kalisza drogą wojewódzką nr 444 (ok. 20 km), z Krotoszyna drogą wojewódzką nr 444 (ok. 15 km). Parking dostępny w pobliżu.

Czas zwiedzania: 15-30 minut (w zależności od możliwości wejścia do środka)

Kontakt: Urząd Miejski i Gminny w Koźminie Wielkopolskim – tam można uzyskać aktualne informacje o zwiedzaniu

Wiatrak jest wpisany do rejestru zabytków województwa wielkopolskiego, co gwarantuje, że będzie odpowiednio chroniony. Po niedawnym remoncie konstrukcja jest w doskonałym stanie technicznym i estetycznym – gont lśni, drewno jest zabezpieczone, a cała bryła prezentuje się tak, jak powinien wyglądać XVIII-wieczny koźlak.