We Wrześni, w historycznym budynku dawnej Katolickiej Szkoły Ludowej, mieści się muzeum poświęcone jednemu z najbardziej poruszających wydarzeń w historii polskiego oporu wobec germanizacji. Strajk szkolny z 1901 roku, kiedy setki dzieci odmówiły odpowiadania na lekcjach religii po niemiecku, był aktem odwagi, który odbił się echem w całej Europie. Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich to miejsce, gdzie można dotknąć tej historii dosłownie – usiąść w autentycznych ławkach szkolnych i zobaczyć, jak wyglądała edukacja w czasach zaborów.

Ale to nie tylko muzeum jednego wydarzenia. Zbiory obejmują dzieje całego regionu od czasów prehistorycznych po XX wiek, z bogatą kolekcją archeologiczną i pamiątkami po wielonarodowej przeszłości miasta.

Budynek z historią w tle

Sam gmach to zabytek wart uwagi. Wzniesiony w 1790 roku, rozbudowany niemal pół wieku później, był świadkiem wydarzeń, które upamiętnia. To właśnie w tych murach rozegrał się dramat strajku – w maju 1901 roku uczniowie tutejszej szkoły zaczęli odmawiać odpowiedzi na pytania z katechizmu zadawane po niemiecku. Protest objął setki dzieci i trwał miesiącami, a rodzice strajkujących trafiali do więzień.

Muzeum działa tu od 1966 roku, choć pierwsze próby utworzenia placówki podjęto jeszcze w okresie międzywojennym. Te plany przerwała II wojna światowa i zniszczenie zbiorów. W 1961 roku otwarto izbę muzealną, która pięć lat później przekształciła się w pełnoprawne muzeum regionalne. Dziś obchodzi ponad 60 lat działalności.

Na strychu kościoła farnego przez całą okupację niemiecką ukryta była marmurowa tablica pamiątkowa ku czci dzieci wrzesińskich, zawieszona pierwotnie w 1926 roku na frontonie budynku szkolnego. Ponownie odsłonięto ją uroczyście dopiero w 2007 roku – teraz wisi nad wejściem do historycznej izby szkolnej.

Izba szkolna jak z początku XX wieku

Serce ekspozycji to odtworzona sala lekcyjna z czasów strajku. Autentyczne wyposażenie przenosi w klimat szkoły sprzed ponad stu lat. Na katedrze nauczyciela leży trzcinka do bicia i szkolny dzwonek. W ławkach – tabliczki łupkowe i kałamarze. Pod ścianą stoi „osia ławka”, czyli miejsce kary dla niegrzecznych uczniów.

Na ścianach wiszą mapy edukacyjne, plansze i portret cesarza Wilhelma II – tego samego, za którego panowania doszło do strajku. Drewniana tablica z przyrządami do geometrii, liczydło, fisharmonia. W witrynach za szybą można zobaczyć oryginalne podręczniki, atlasy, piórnik i „laczki” – specjalne obuwie do chodzenia po szkole.

Najcenniejsze eksponaty to dokumenty związane ze strajkiem: spisy dzieci, którym za udział w proteście przedłużono naukę o rok, wyrok sądu gnieźnieńskiego, katechizm niemiecki. Jest też list księdza Jana Laskowskiego – duchowego przywódcy strajkujących – w sprawie nauczania religii po polsku. Jego portret, obok wizerunku nauczyciela Bronisława Gardo, zawiesza się po bokach drzwi do izby.

W sali można obejrzeć projekcję najstarszego zachowanego polskiego filmu fabularnego o wielkopolskiej szkole – materiał odnaleziony w archiwach i odrestaurowany we współpracy z Archiwum Narodowym w Krakowie.

Skarby z piastowskiego grodziska

Dla miłośników archeologii muzeum przygotowało nie lada gratkę. W zbiorach znajduje się ponad 30 tysięcy zabytków masowych oraz 154 wydzielone zabytki archeologiczne. Dodatkowo zdeponowano tu ponad 3100 eksponatów z grodziska w Grzybowie-Rabieżycach, stanowiących własność Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.

To grodzisko z IX wieku to jedno z najważniejszych stanowisk wczesnośredniowiecznych w Wielkopolsce. Na ekspozycji można zobaczyć ceramikę, biżuterię, elementy uzbrojenia i przedmioty codziennego użytku wykonane z kości, poroża, metali, kamienia i drewna. Szydła, igły, przęśliki, noże, koraliki, groty strzał, tulejki, osełki, odważniki.

Wśród znalezisk z Grzybowa znajdują się srebrne dirhemy – arabskie monety z VIII i IX wieku, stanowiące część słynnego skarbu grzybowskiego. To dowód na dalekosiężne kontakty handlowe wczesnych Piastów.

Starsze zabytki to siekierki kamienne i krzemienne z mezolitu i neolitu oraz ceramika z epoki brązu, w tym popielnice. Prezentowane są też znaleziska ze średniowiecznej i nowożytnej Wrześni.

Września wielu narodów

Ekspozycja poświęcona historii miasta w XIX i XX wieku pokazuje Wrześnię jako miejsce spotkania kultur. Zachowały się pamiątki po niegdyś licznej gminie żydowskiej: ketuba (intercyza małżeńska), fotografie synagogi, dokumenty magistrackie z czasów II Rzeczypospolitej i lat okupacji.

Można zobaczyć mapy powiatu wrzesińskiego od połowy XIX wieku, fotografie Rady Miejskiej z 1926 i 1934 roku, zdjęcia pracowników magistratu, zakładów miejskich i Starostwa Powiatowego. Eksponowane są sztandary chóru „Lutnia” i Towarzystwa Śpiewaczego „Moniuszko”. Wystawa przybliża też Wiosną Ludów z 1848 roku i inne kluczowe momenty w dziejach miasta.

Sztuka i wyposażenie wnętrz

Zbiory muzealne obejmują też ciekawą kolekcję mebli i przedmiotów sztuki. Wśród mebli wyróżnia się neorokokowa szafonierka z 1870 roku z drewna sosnowego fornirowanego orzechem kaukaskim, owalny stolik z tego samego okresu oraz sześć mahoniowych zydli z rzeźbionymi zapleckami z około 1830 roku. Z początku XX wieku pochodzą neobarokowy stół i eklektyczna szafa biblioteczna.

W zbiorach sztuki znajdują się obrazy Jerzego Kossaka („Kapitulacja wojsk niemieckich na Górze św. Anny” z 1937 roku) i Mariana Turwida – wrzesińskiego artysty, prozaika i plastyka. Jest też rzeźba „Andreola” autorstwa Witkora Brodzkiego. Dopełnieniem są lampy naftowe, ceramika, wazony, pozytywka i polifon.

Dla kogo to muzeum

Przede wszystkim dla rodzin z dziećmi w wieku szkolnym – odtworzona izba lekcyjna robi wrażenie zwłaszcza na młodszych zwiedzających, którzy mogą porównać swoją szkołę z tą sprzed wieku. Muzeum prowadzi lekcje muzealne dla uczniów szkół powiatu wrzesińskiego w ramach programu edukacyjnego dotyczącego dziedzictwa kulturowego ziemi wrzesińskiej.

Miłośnicy historii docenią bogatą kolekcję archeologiczną i dokumenty związane ze strajkiem szkolnym. Kwerendziści mogą korzystać z pracowni regionalnej z archiwum cyfrowym – bazami danych, inwentarzami oraz zdigitalizowanymi materiałami archiwalnymi, fotograficznymi, kartograficznymi i filokartystycznymi.

Biblioteka muzealna gromadzi zbiory dotyczące ziemi wrzesińskiej i związanych z nią ludzi – można z nich korzystać na miejscu zgodnie z regulaminem.

Informacje praktyczne – godziny otwarcia, bilety, dojazd

Adres: ul. Dzieci Wrzesińskich 13, 62-300 Września

Godziny otwarcia: Ekspozycja nieczynna w poniedziałki. W pozostałe dni tygodnia najlepiej sprawdzić aktualne godziny przed wizytą.

Kontakt: tel. 61 43 60 192, e-mail: [email protected]

Czas zwiedzania: Na spokojne obejrzenie ekspozycji warto przeznaczyć około godziny do półtorej. Jeśli ktoś interesuje się szczegółowo archeologią lub chce skorzystać z pracowni regionalnej, może zostać dłużej.

Dojazd: Września leży przy trasie S5 łączącej Poznań z Bydgoszczą, około 45 km na wschód od Poznania. Muzeum znajduje się w centrum miasta, w pobliżu rynku – łatwo je znaleźć podążając za drogowskazami. Dojazd komunikacją publiczną: regularne połączenia autobusowe i kolejowe z Poznania, Gniezna i innych miast regionu.

Parking: W okolicy centrum dostępne miejsca parkingowe, warto jednak liczyć się z koniecznością krótkiego spaceru.

Muzeum prowadzi też sklepik z pamiątkami i publikacjami dotyczącymi historii Wrześni i regionu. Placówka jest dostosowana dla osób głuchych i słabosłyszących.