W Środzie Wielkopolskiej, zaledwie pół godziny jazdy od Poznania, działa jedna z ostatnich czynnych kolei wąskotorowych w regionie. To nie muzealny eksponat pod szkłem, tylko prawdziwa kolejka z parowozem na czele, która wozi pasażerów na trasie do Zaniemyśla. Przystanek Kolei Wąskotorowej Środa Wielkopolska to punkt startowy dla podróży w czasie – dosłownie i w przenośni.

Kolej działa od 1902 roku i przez ponad sto lat historii przetrwała wojnę, przemiany ustrojowe i konkurencję samochodów. Dziś jeździ głównie w weekendy sezonu letniego, zabierając na pokład rodziny z dziećmi, miłośników techniki i wszystkich, którzy chcą zobaczyć jak wyglądała podróż koleją sto lat temu.

Historia średzkiej wąskotorówki – od buraka do turystyki

Początki kolei sięgają czasów pruskich. W 1898 roku ruszyła budowa pierwszych odcinków, a oficjalne otwarcie nastąpiło 23 czerwca 1902 roku. Wtedy kolej nosiła niemiecką nazwę Schrodaer Kreisbahn i miała przede wszystkim dowozić buraki cukrowe do cukrowni oraz przewozić płody rolne z okolicznych majątków. W okresie międzywojennym sieć rozrosła się do 118 kilometrów, stając się jedną z największych samorządowych kolei w Polsce.

Co ciekawe, przynosiła spore dochody. Dzięki temu w latach 30. zainstalowano turbinę wiatrową zasilającą agregat prądotwórczy i wybudowano lakiernię dla wagonów. Kolej miała się dobrze.

Przełom nastąpił po wojnie. W 1952 roku, w związku z budową Jeziora Maltańskiego w Poznaniu, rozebrano część linii. Podjęto też decyzję o zmianie rozstawu szyn z 1000 na 750 milimetrów – w ramach krajowej standaryzacji. Wymieniono cały tabor, sprowadzając parowozy Px48, które do dziś ciągną składy na trasie Środa-Zaniemyśl.

Lata 60. i 70. to początek schyłku. W 1968 roku zawieszono połączenia pasażerskie do Poznania, a na początku lat 70. rozebrano wszystkie linie boczne. Z całej rozległej sieci został tylko jeden odcinek – ten, który działa do dziś.

Średzka Kolej Powiatowa to jedna z ostatnich w Europie, która prowadzi ruch wyłącznie trakcją parową. Przez prawie 100 lat (1902-2001) nie przyjęła się tu trakcja spalinowa, choć podejmowano kilka prób.

Co zobaczysz na stacji Środa Wielkopolska Miasto

Główna stacja kolei mieści się przy ulicy Niedziałkowskiego, dosłownie za średzką cukrownią. To stąd wyruszają pociągi turystyczne. Na miejscu znajdziesz zadaszony peron, zabytkową parowozownię – serce całej kolei – oraz niewielką poczekalnię z pamiątkami kolejowymi związanymi ze Średzką Koleją Powiatową.

W budynku stacyjnym działa Muzeum Średzkiej Ciuchci. Zgromadzono tam ciekawe eksponaty – stare bilety, dokumenty, zdjęcia, elementy wyposażenia wagonów. Warto zajrzeć przed odjazdem pociągu.

Sama parowozownia to miejsce, gdzie można zobaczyć parowozy Px48 w akcji – podczas przygotowań do kursu, napełniania wodą, nawęglania. Dla entuzjastów techniki to prawdziwa gratka.

Przejazd do Zaniemyśla – 45 minut podróży przez wielkopolskie pola

Trasa ze Środy do Zaniemyśla liczy około 14 kilometrów. Pociąg pokonuje ją w 45 minut, rozwijając prędkość około 25 km/h. To spokojne tempo pozwala podziwiać krajobraz – pola uprawne, łąki, niewielkie lasy, typowo wielkopolskie widoki.

Po drodze mija się przystanek Środa Wąskotorowa (popularnie zwaną Przeładownią), gdzie kiedyś przesypywano towary między wagonami wąsko- i normalnotorowym. Dziś to głównie punkt techniczny, ale wciąż widać tu rampę przeładunkową i charakterystyczną tablicę stacyjną.

Końcowa stacja w Zaniemyślu to prawdziwa perełka. Zabytkowy budynek dworca z klimatyczną poczekalnią wygląda jak przeniesiony z początku XX wieku. Mieści się tu izba pamięci poświęcona kolejce i kolei. Pociąg zatrzymuje się w Zaniemyślu około godziny, więc jest czas na zwiedzenie dworca, krótki spacer po miasteczku albo po prostu odpoczynek na ławce.

Dla kogo jest średzka wąskotorówka

Przede wszystkim dla rodzin z dziećmi. Jazda prawdziwym parowozem to przeżycie, którego nie zastąpi żaden film czy symulator. Dzieci uwielbiają gwizdek parowozu, dym z komina, stukot kół na szynach.

Miłośnicy kolei i techniki znajdą tu autentyczny zabytek w działaniu – nie rekonstrukcję, tylko prawdziwą kolejkę z ponad stuletnim stażem. Można obserwować pracę parowozu, rozmawiać z maszynistami, robić zdjęcia taboru.

Dla osób szukających spokojnej, nostalgicznej wycieczki to idealna opcja. Tempo jest wolne, atmosfera relaksująca, widoki przyjemne dla oka. Nie ma pośpiechu, tłoku, stresu.

W 2005 roku Średzka Kolej Powiatowa zajęła pierwsze miejsce w konkursie na najlepszy obiekt turystyki aktywnej w województwie wielkopolskim. Otrzymała też nagrodę HIT 2005 za rewitalizację i zarządzanie zabytkową kolejką.

Praktyczne informacje – bilety, rozkład jazdy, dojazd

Rozkład jazdy: Kolej funkcjonuje głównie w sezonie letnim, zazwyczaj w weekendy od czerwca do września. Poza regularnym rozkładem organizowane są przejazdy specjalne – na przykład sylwestrowe czy z okazji świąt. Aktualne godziny kursowania najlepiej sprawdzić na stronie sredzkakolejpowiatowa.pl lub kontaktując się ze starostwem powiatowym.

Ceny biletów: Informacje o cenach dostępne są na stronie internetowej kolei oraz bezpośrednio w kasie na stacji Środa Miasto. Warto pytać o bilety rodzinne lub grupowe, jeśli podróżujecie większą ekipą.

Jak dojechać: Stacja Środa Miasto znajduje się przy ul. Niedziałkowskiego 25. Samochodem ze strony Poznania najwygodniej jechać drogą ekspresową S11 w kierunku Katowic, zjazd na węźle Środa Wielkopolska. Jazda zajmuje około 30-40 minut. Przy stacji i wzdłuż okolicznych ulic są ogólnodostępne miejsca parkingowe.

Można też dojechać pociągiem – na trasie Poznań-Jarocin lub Poznań-Kępno do stacji Środa Wielkopolska (normalnotorowa). Stamtąd do stacji kolejki wąskotorowej jest około 15-20 minut spacerem. To dobra opcja dla tych, którzy nie chcą jechać samochodem.

Ile czasu przeznaczyć: Sam przejazd w obie strony ze postojem w Zaniemyślu to około 2,5-3 godziny. Jeśli chcesz zwiedzić muzeum na stacji w Środzie i izbę pamięci w Zaniemyślu, zaplanuj co najmniej 4 godziny. Można też połączyć wycieczkę z wizytą w samej Środzie Wielkopolskiej – miasto ma ciekawą starówkę i kilka zabytków.

Kontakt: Powiatowa Kolej Wąskotorowa, tel./fax 061 285 82 98. Za zarządzanie kolejką odpowiada Starostwo Powiatowe w Środzie Wielkopolskiej.

Dodatkowe atrakcje i wydarzenia

Na terenie stacji organizowane są festyny „Atrakcje z Ciuchcią” – imprezy plenerowe z przejażdżkami kolejką, stoiskami, muzyką na żywo. To dobra okazja, żeby połączyć jazdę kolejką z piknikiem rodzinnym.

Kolej przyciąga nie tylko Polaków. Przez lata zachwycali się nią turyści z Anglii, Francji, Niemiec – miłośnicy kolei parowych z całej Europy. Dla wielu to pielgrzymka do miejsca, gdzie czas się zatrzymał.

Warto też wiedzieć, że 12 czerwca 1995 roku kolejka została wpisana do rejestru zabytków. To nie tylko atrakcja turystyczna, ale też chroniony element dziedzictwa technicznego regionu.

Przystanek osobowy Środa Wąskotorowa znajduje się zaledwie 350 metrów od dworca PKP. Podróżnych wita charakterystyczna tablica stacyjna, która przetrwała dekady zmian.

Średzka Kolej Powiatowa to kawałek historii, który wciąż żyje. Nie trzeba być fanem kolei, żeby docenić urok wolnej jazdy parowozem przez wielkopolskie pola. Wystarczy chęć na kilka godzin bez pośpiechu, w rytmie dyktowanym przez stukot kół i gwizdek maszynisty.